Kasteel van Heers
Geschiedenis van het Kasteel van Heers
In zijn duizendjarige geschiedenis raakt het Kasteel van Heers verschillende keren verwoest of in verval en vervolgens heropgebouwd of gerestaureerd. De heren van Heers raakten verwikkeld in verschillende conflicten en vertellen ons op die manier een boeiend verhaal van Loonse, Limburgse en Luikse geschiedenis.
Grafplaat van Jan en Gerard, heren van Heers in de 14de eew

Grafplaat van Jan († 1332) en Gerard († 1398), heren van Heers. 

Vroegste vermeldingen

In 1015 slaakt Cuno van Hairs zijn eerste gil. Negentien jaar later mag hij zichzelf ‘Heer van Heers’ noemen. Hij bouwt een stulp precies op de plek waar het kasteel nu nog altijd staat, of in ieder geval toch heel dicht in de buurt. Het is de start van een woelige, duizend jaar durende geschiedenis.

De heren van Heers raken in de 14de-eeuw betrokken in de Awans- en Warouxoorlog, en vete tussen de adellijke families van Awans en van Waroux uit Haspengouw. Het conflict groeit uit tot een burgeroorlog in het prinsbisdom Luik. Jan van Heers strijdt aan de zijde van prinsbisschop Adolf van de Mark. Het toenmalige Kasteel van Heers gaat als gevolg van de gevechten op 13 juli 1328 in vlammen op. Enkele maanden later wordt Jan van Heers ter compensatie benoemd tot momboor van Luik. In dit woelige jaar 1328 wordt het Kasteel van Heers voor het eerst vermeld in de kronieken.  

Op de foto zien we de bronzen grafplaat van Jan († 1332) en Gerard († 1398), heren van Heers. De gegraveerde platen werden waarschijnlijk na 1398 in elkaar gezet. Ze werden omstreeks 1840 uit de parochiekerk van Heers weggehaald en in 1861 verworven door de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel.

Lodewijk van Bourbon

Lodewijk van Bourbon, prinsbisschop van Luik (1456-1482)

Familie de Rivière 

Een goede partij vinden, is een intensieve bezigheid in adellijke kringen, maar het loont. Door een slimme huwelijksmatch is de familie de Rivière vanaf 1362 een gemeente rijker, de heerlijkheid Heers. De jaren kabbelen voorbij en dan verschijnt Raes de Rivière, beter gekend als Raes van Heers. Deze was tijdens de Luikse Oorlogen aanvoerder van de troepen van de Luikse Staten in hun verzet tegen hun prins-bisschop Lodewijk van Bourbon, een beschermeling van Filips de Goede, hertog van Bourgondië. In 1467 moet Raes bij Brustem het onderspit delven. De Bourgondische troepen trekken onder leiding van de heer van Ravenstein op naar Heers, plunderen het kasteel en steken het in brand. Raes van Heers wordt vogelvrij verklaard en zijn goederen geconfisceerd. Hij vlucht naar Frankrijk.

Na de dood van Karel de Stoute in 1477 keert hij terug en zijn bezittingen worden hem door Maria van Bourgondië gerestitueerd. Volgens sommige bronnen wordt het huidige kasteel aan Raes van Heers en zijn echtgenote Peixte van Grevenbroek toegeschreven. Het zou dan dateren van de heropbouw na 1477. Te oordelen naar de stijl van het gebouw situeert het zich echter eerder rond het jaar 1500. 

Het Kasteel van Heers in 1641

Heers in 1641

Verval en restauratie (ook toen)

In de 17de eeuw liggen de Verenigde Provinciën in conflict met Lodewijk XIV: op 24 januari 1676 slaat een sterk Hollands garnizoen zijn tenten op in het kasteel. De markies Godefroi d'Estrades valt het kasteel aan en bombardeert het gedurende twee dagen. De Hollanders krijgen echter versterking vanuit Hasselt en het beleg wordt opgeheven. Op 29 september vallen de Fransen het kasteel opnieuw aan en veroveren het, maar worden er na twee dagen weer uit verdreven. Er wordt ook melding gemaakt van een bezetting van het kasteel door Duitse troepen in 1681.

In 1682 sterft Henri-Oger, de laatste graaf van Heers. Zijn kasteel staat leeg en verkommert in sneltempo door de oorlogsschade. De goederen komen het in bezit van de Sint-Laurentiusabdij en in 1757 verklaart een rechter de familie de Rivière failliet. Daardoor kan de belangrijkste crediteur, Jan-Herman, baron de Stockem het kasteel tegen een scherp prijsje op de kop tikken. De baron maakt zijn rechten over aan zijn broer, Nicolas-Erasme, die het kasteel laat restaureren. De binneninrichting gebeurt door Charles, zoon van Nicolas-Erasme, in Lodewijk XVI-stijl. 

Interieur Kasteel van Heers, 1960

Interieur Kasteel van Heers ca. 1960

Familie Desmaisières

Vanaf 1859 komt het Kasteel van Heers in het bezit van de familie Desmaisières, die tot in de 21ste eeuw eigenaar zal blijven. De familie leidt er een luxueus leven, tot de kosten zo hoog oplopen dat het kasteel in een penibele conditie terechtkomt. Vanaf de late 20ste eeuw raakt het kasteel totaal verkrot en de tuin overwoekerd.

Door financiële moeilijkheden en gedeelde eigendom in de eigenaarsfamilie is het lot van het waardevolle, beschermde monument jarenlang onzeker. Wie iets probeert te doen, loopt verloren in juridische kluwens. Getouwtrek en torenhoge facturen doen iedere activiteit stilvallen. Investeerders haken af en het kasteel takelt af. In maart 2007 laat de overheid beslag leggen op het kasteel en de hoeve. Er worden instandhoudingswerken uitgevoerd en in 2016 kan de gemeente Heers de meubels uit het kasteel kopen. 

Lancering Heerlijk(heid)Heers

Lancering van burgerinitiatief Heerlijk(heid) Heers, 2017

Redding en nieuwe toekomst

Met een aanstekelijke passie begint een groepje liefhebbers in 2017 gelukkig een nieuw hoofdstuk te schrijven. Omwonenden verenigen zich onder de naam Heerlijk(heid) Heers en lanceren een reddingsinitiatief. Door de handen uit de mouwen te steken op het domein, maken ze het kasteel terug zichtbaar. Een deel van het park kan dankzij hun inspanningen opnieuw opengesteld worden voor het publiek. Zo blijft het lot van deze waardevolle erfgoedsite op de agenda geplaatst. 

In 2021 kan de Vlaamse Overheid eigenaar worden van de volledige erfgoedsite. Herita neemt de uitdaging aan om het monument te restaureren en een nieuwe toekomst te geven als toeristische trekpleister in Haspengouw. Het is een monumentale taak die we samen met vele partners én de kasteelvrijwilligers zullen volbrengen!